Historie

Hier bespreekt Jan Brouwers Geschiedenisboeken

Jan Brouwers

Beknopte geschiedenis van Nederland James C. Kennedy

Beknopte geschiedenis van Nederland

James C. Kennedy

€ 19,99

Nederlanders mogen best trots zijn op hun land en hun verleden. Dat vindt de Amerikaanse historicus James C. Kennedy. Hij is gespecialiseerd in de Nederlandse geschiedenis en woont en werkt al jaren in ons land. Tegenwoordig is hij hoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

Kennedy beschrijft in zijn ‘Beknopte geschiedenis van Nederland’ hoe de Nederlanders gedurende meer dan duizend jaar in een moeras aan de periferie van Europa een goed georganiseerde en welvarende samenleving opbouwden. Daarbij houdt hij wel een kritische distantie: die welvaart ging vaak ten koste van anderen, bijvoorbeeld van de armen in de steden en van de slaven die de Nederlanders verhandelden.

Ook de strijd tegen het water was minder succesvol dan we denken. Het dwong de bewoners van de delta van Rijn, Maas en Schelde tot weliswaar tot samenwerking, maar de maatregelen die werden genomen waren niet altijd effectief. Ook de tolerantie waar de Nederlanders zich zo graag op laten voorstaan bekijkt hij met een kritische blik: zo uniek was die tolerantie niet.

Kennedy geeft een beschrijving van de geschiedenis vanaf de allereerste bewoners tot nu. Daarbij vermijdt hij de vroege geschiedenis te beschrijven als een voorspel op de huidige tijd. De geschiedenis had ook heel anders kunnen lopen.

Ook weet hij te voorkomen dat de geschiedenis van het graafschap Holland wordt gepresenteerd als de geschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen. Natuurlijk werd dat later het belangrijkste deel van het land, maar hij behandelt ook de andere delen van Nederland op een evenwichtige manier. Brabanders behoeven zich dus niet te beklagen over ‘hollandocentrische’ geschiedschrijving, al zal het inwoners van ’s-Hertogenbosch verdrieten dat Kennedy hun stad consequent ‘Den Bosch’ noemt.

Deze beknopte geschiedenis van Nederland biedt veel informatie en is gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten. De grote informatiedichtheid vergt de nodige concentratie, maar wie het boek gelezen heeft, is weer helemaal bij als het gaat om de geschiedenis van Nederland. Want voor de echte liefhebber hoeft die niet altijd in hapklare brokken als canon, in vensters of wat dan ook te worden opgediend.

James C. Kennedy, Een beknopte geschiedenis van Nederland, Amsterdam: Prometheus, 2017.

De Nederlandse paus. Adrianus van Utrecht, 1459–1523

De Nederlandse paus

Twan Geurts

€ 27,50

Adrianus van Utrecht, paus en stadhouder van Spanje

Nederlanders houden niet van heldenverering. Ook verdienstelijke landgenoten zetten ze niet snel op een voetstuk. Bescheidenheid is een deugd, maar je moet niet overdrijven.

Neem nu Adrianus VI: paus van 1522 tot 1523. In Nederland staat hij bekend als een man vol goede bedoelingen die niets voor elkaar kreeg. Inderdaad was hij effectief nauwelijks een jaar paus en slaagde hij er niet in om enige verandering te brengen in de corrupte staat van het bestuur van de kerk. Maar hem beoordelen op deze korte periode doet hem onrecht aan.

Twan Geurts laat dat zien in een uitvoerige biografie van Adrianus van Utrecht. De korte periode in Rome is natuurlijk een belangrijk onderdeel, maar staat niet centraal. Adrianus was een vooraanstaand theoloog aan de universiteit van Leuven. Vervolgens werd hij mentor van de latere keizer Karel V. Die had zo veel vertrouwen in hem, dat hij hem het bestuur over Spanje toevertrouwde.

Karel regeerde, zoals we weten, over een wereldrijk waar de zon nooit onderging. Het bestuur over Spanje liet hij daarom aan anderen over. Meestal waren dat Vlamingen, die zich in Spanje niet erg geliefd maakten. De Spanjaarden hielden er niet van om door vreemden geregeerd te worden, zeker niet wanneer die zich ten koste van de inwoners van het land verrijkten.

Adrianus was een uitzondering. Nog steeds wordt er met veel respect over hem gesproken in Spanje, zelfs al was hij verantwoordelijk voor het neerslaan van een opstand tegen het gezag van Karel V.

Als paus had hij grote hervormingen kunnen doorvoeren, als hij daarvoor de tijd en de tact had gehad. In Spanje had hij zich als buitenlander kunnen handhaven en had zich zelfs geliefd gemaakt. In Rome lukte hem dat niet. Als buitenstaander ontbrak het hem aan steun van ervaren bestuurders in het Vaticaan en bovendien speelde zijn onbegrip voor de Italiaanse cultuur hem op. Zo ontstond het beeld van de botte haring etende Noorderling die iedereen tegen zich in het harnas joeg.

En dat terwijl hij zelfs een handreiking had gedaan naar Luther, de man die door zijn voorganger uit de kerk was gezet. Adrianus erkende dat de kerk van Rome fouten had gemaakt. Een ongekende uitspraak: pas in 2000 zou een paus, Johannes Paulus II, opnieuw dergelijke woorden over zijn lippen krijgen.

Met deze biografie doet Twan Geurts recht aan een groot Nederlander – dat Nederland toen nog niet bestond, laten we maar even buiten beschouwing, die in Nederland zeker zo veel waardering verdient als in Spanje.

Twan Geurts, De Nederlandse paus. Adrianus van Utrecht, 1459–1523, Amsterdam: Balans, 2017.

Lodewijk XIV en Willem III

Oranje tegen de Zonnekoning

Luc Panhuysen

€ 34,99

Lodewijk XIV en Willem III: de strijd om Europa

Een dubbelbiografie: zo zou je dit boek kunnen noemen. Aan de ene kant een man die voorbestemd was om het machtigste land van Europa te gaan leiden: Lodewijk XIV, de Franse zonnekoning. Aan de andere kant een man die aanvankelijk buitenspel stond: Willem III van Oranje-Nassau. Zijn prestige ontleende hij aan zijn afstamming. Hij was familie van de grondleggers van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: Willem van Oranje, Maurits en Frederik Hendrik. Maar zijn macht werd beperkt door de Hollandse regenten die de macht van de Oranjes hadden ingeperkt.

Dat deze Willem III de grote opponent van Lodewijk XIV werd, had de Franse koning aan zichzelf te danken. Door zijn inval in de Republiek tijdens het rampjaar 1672 was Willem alsnog aan de macht gekomen. De rest van zijn leven zou hij wijden aan het inperken van de de Fransen.

Beide mannen hebben elkaar nooit ontmoet en evenmin hebben ze ooit in een veldslag van het kaliber van Waterloo tegenover elkaar gestaan. Oorlog voeren betekende in die tijd vooral steden belegeren. Diplomatie was zeker zo belangrijk, in ieder geval voor Willem die voortdurend coalities moest smeden tegen Frankrijk. En die natuurlijk een grote slag sloeg door te trouwen met Mary, waardoor hij koning van Engeland werd.

Nog meer dan in de diplomatieke verhoudingen worden we in dit boek ingewijd in de verwikkelingen aan de hoven van de beide vorsten. De intriges die mede het gevolg waren van de buitenechtelijke activiteiten van Lodewijk komen uitgebreid aan de orde. Bij Willem valt vooral op hoe hij oude vrienden kon laten vallen.

Ook de karakters van beide mannen komen goed uit de verf. De flamboyante Lodewijk zien we veranderen in een tandeloze oude man, geplaagd door jicht. Willem bleef steeds dezelfde sikkeneurige calvinist, die niets van de uiterlijkheden van het koningschap moest hebben en het vertikte om zelfs maar even te wuiven als zijn onderdanen hem toejuichten.

Aan het eind van zijn leven kon Willem tevreden constateren dat het hem gelukt was Frankrijk in te tomen. Lodewijk daarentegen besefte dat hij met zijn agressieve houding tegenover de rest van Europa weinig was opgeschoten. Bovendien had hij zijn zoons een voor een zien sterven. Dankzij zijn kleinzoon Lodewijk XV bleef zijn dynastie nog even voortbestaan.

Maar de voortdurende oorlogen hadden Frankrijk uitgeput. Economisch en sociaal was het land onstabiel en dat leidde uiteindelijk tot de Franse Revolutie die zijn achterkleinzoon de kop zou kosten.

Luc Panhuysen, Oranje tegen de Zonnekoning. De strijd van Willem III en Lodewijk XIV om Europa, Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016.

Eene innige vereeniging

'Een innige vereeniging'

Wilfried Uitterhoeve

€ 19,95

Bespreking door Jan Brouwers:

Hoe Nederland en België in 1815 verenigd werden

In 1815 bepaalden de Europese grootmachten dat er ten noorden van het verslagen Frankrijk een sterke staat moest komen. Dat werd het koninkrijk der verenigde Nederlanden van Willem I. Aldus de korte versie van het verhaal, dat we allemaal kennen.

Maar zo eenvoudig is het niet gegaan. Wilfried Uitterhoeve beschrijft de diplomatieke verwikkelingen die ertoe leidden dat Nederland, België én Luxemburg hun huidige vorm kregen.

Uitterhoeve laat zien hoe Willem I er alles aan deed om zijn koninkrijk te krijgen. Een koninkrijk dat tot aan Koblenz moest reiken zodat ook zijn Duitse bezittingen als Dillenburg erin pasten.

Het waren vooral de Pruisen die hem de voet dwars zetten omdat ze zelf een oogje hadden op het Rijnland. Zo kwam de huidige grens tussen Nederland en Duitsland tot stand en ook de merkwaardige status van Luxemburg met zijn personele unie met het Nederlandse vorstenhuis.

En dan was er de vanaf het begin af aan problematische relatie tussen Noord en Zuid. Willem I had de grootste moeite om zijn grondwet in het Zuiden aanvaard te krijgen. Vooral omdat deze de macht van de rooms-katholieke kerk inperkte.

Uiteindelijk kreeg hij dan toch zijn koninkrijk, maar het was wel een staat met een ingebakken conflict dat vijftien jaar later met de Belgische opstand tot uitbarsting zou komen.

Wilfried Uitterhoeven, Eene innige vereeniging. Naar één koninkrijk van Nederland en België in 1815

Nijmegen: Vantilt 2015

 

De rafelranden van Europa

De rafelranden van Europa

Ivo van de Wijdeven

€ 22,50

Recensie door Jan Brouwers

Europa wordt in onze dagen van drie kanten bedreigd: in het Oosten ontpopt Vladimir Poetin zich als een nieuwe tsaar, die zijn rijk naar het westen wil uitbreiden, vanuit het Midden-Oosten ontvluchten miljoenen de chaos en burgeroorlog en vanuit het zuiden even zovelen de armoede.

Ivo van de Wijdeven, politiek analist bij het Ministerie van Algemene Zaken, nam een sabbatical om de historische achtergronden van deze dreigingen op een rijtje te zetten, want die miste hij voortdurend al deze problemen werden besproken in de media.

Hij nam de gelegenheid te baat om zich uitgebreid te verdiepen in de geschiedenis van Rusland, het Ottomaanse Rijk en Afrika. Het resultaat is een boek met erg veel details, maar ook met veel nieuwe inzichten. Van de Wijdeven interpreteert weinig, maar laat als goed historicus zo veel mogelijk de feiten spreken. En dan valt bijvoorbeeld meteen op dat telkens als het over Oekraïne gaat er sprake is van een oostelijk deel onder Russische en een westelijk deel onder Poolse invloed.

Poolse invloed in Oekraïne? Inderdaad: de Polen hebben trouwens een keer Moskou aangevallen, net als de Zweden. Napoleon en Hitler waren niet de enigen die Rusland vanuit het westen bedreigden.

Dat zijn enkele saillante feiten die het boek biedt, naast de grote lijnen in de geschiedenis van de afgelopen eeuwen. In de negentiende en twintigste eeuw beheersten de West-Europese landen Afrika en het Midden-Oosten. Na hun aftocht lieten de Europeanen landen achter met volkomen willekeurig getrokken grenzen en zonder behoorlijk bestuur. Een prima voedingsbodem voor onstabiliteit, burgeroorlog en armoede. En voor grote stromen vluchtelingen.

In het laatste hoofdstuk geeft Van de Wijdeven, alweer in grote lijnen en met veel detail, de geschiedenis van Europa weer. Het is natuurlijk een geschiedenis van oorlog, maar ook van pogingen om stabiliteit te verkrijgen. Vooral dat laatste mag wel eens onder de aandacht worden gebracht.

De Vrede van Westfalen, die een einde maakte aan de Tachtigjarige Oorlog, maar ook aan de Dertigjarige Oorlog die je als een Europese oorlog kunt beschouwen, legde de basis voor de moderne soevereine staat. Grenzen met hekken, slagbomen en grenscontroles zijn er trouwens eigenlijk pas sinds het begin van de twintigste eeuw – ook weer zo’n ontnuchterend inzicht voor wie denkt dat de Europese landen zich al eeuwen ingraven en pas de laatste jaren hun poorten wijd hebben opengezet.

Zo geeft dit boek inderdaad op veel punten de nodige relativering. Het leest soms als een samenvatting van een handboek Wereldgeschiedenis, maar voor wie de waan van de dag eens achter zich wil laten en de gebeurtenissen van vandaag in een historisch perspectief wil plaatsen, is dit een heel nuttig boek.

Ivo van de Wijdeven, De rafelranden van Europa (Houten, Antwerpen: Spectrum 2016) 301 p. Isbn 978 90 00 347420 1. € 22,50

Waarom Libris
Boekbestellingen vanaf € 15,- GRATIS thuisbezorgd.
Kies uit meer dan een miljoen artikelen, waaronder ruim 25.000 Nederlandse ebooks.
Thuis bestellen en bezorgen of afhalen en betalen in de boekhandel.
Ruim 85.000 boeken op werkdagen voor 23.00 besteld, de volgende dag bezorgd
Volg uw bestelling via Track & Trace van PostNL
Bijna 100 aangesloten kwaliteitsboekhandels.
pro-mbookslibr3 : libris